Монгол Улсын нүүрсний судалгааны тойм, нөөцийн үнэлгээ

2010-09-13 10:19

Монгол Улсын шатах ашигт малтмалын геологийн судалгаа, олборлолт хэрэглээний түүхийг бүрэн байдлаар нэгтгэн дүгнэсэн ажил өнөөдөр манайд байхгүй юм. Үүнийг буй болгох талаар зарим алхам хийх нь бидний үүрэг мөн тул нүүрсний геологийн судалгааны тоймыг товч боловч дурьдаж ХХ зуунд гүйцэтгэсэн геологийн судалгааны гол үр дүнг тодорхойлж Монгол орны нүүрсний нөөц, орд газруудын байршлын зүй тогтол зэргийг судалсан байдлыг нэгтгэн дүгнэх зорилтыг энд тавьсан болно.

 Монгол Улсын шатах ашигт малтмалын геологийн судалгаа, олборлолт хэрэглээний түүхийг бүрэн байдлаар нэгтгэн дүгнэсэн ажил өнөөдөр манайд байхгүй юм. Үүнийг буй болгох талаар зарим алхам хийх нь бидний үүрэг мөн тул нүүрсний геологийн судалгааны тоймыг товч боловч дурьдаж ХХ зуунд гүйцэтгэсэн геологийн судалгааны гол үр дүнг тодорхойлж Монгол орны нүүрсний нөөц, орд газруудын байршлын зүй тогтол зэргийг судалсан байдлыг нэгтгэн дүгнэх зорилтыг энд тавьсан болно.

Шатах ашигт малтмал, түүний дотроос нүүрсний судалгааг тавьсан зорилго, хэрэглэсэн арга, аргачлал, шийдвэрлэсэн асуудлын хүрээгээр нь хэд хэдэн үед хувааж болно. Хэдийгээр эрдэс баялаг, түүний дотроос нүүрс, занарыг олборлож хэрэглэж эхэлсэн түүхэн замнал нэгэн зуунаар бус хэдэн мянган жилээр хэмжигдэх учиртай боловч орчин үеийн геологийн судалгааны түвшинд ашигт малтмалын гадаргуугийн илрэлийг тогтоох ахуйн хэрэглээг хангах зорилтыг шийдвэрлэж эхэлсэн уеийг XIX-XX зууны зааг гэж үзэх; шатах ашигт малтмалын судалгааг тодорхой зорилтот төлөвлөлтөөр гүйцэтгэсэн 1920-1940 он; нүүрс, неФтийг хайж нөөцийг үйлдвэрлэлийн аргаар ашиглаж эхэлсэн 1940-1970 он; шатах ашигт малтмалын мужлал боловсруулж эхэлсэн 1950-иад оны дунд үе; шатах ашигт малтмал агуулсан хурдас, орд, сав газрын геологийн асуудлыг нарийвчлан судалж эхэлсэн 1960 оны сүүл үе; нүүрсний коксжилт, петрограФын найрлагын судалгааны 1970-аад оны сүүл үеэс;  нүүрс шатдаг занар, геологийн нөөцийн үнэлгээг 1960-аад оны сүүлчээс эхэлсэн гэж тус тус ялгаж болох юм.

 Геологийн судалгааны түүх, эх сурвалж

Монголын шатах ашигт малтмалын дотроос Таван толгойн нүүрсний ордын тухай мэдээлэл анх 1884 онд (Р.Помпелли), дараа нь 1890 онд Эгийн гол (Н.С.Тугаринов), Чойрын районы нүүрсний тухай 1892-1894 онд (В.А.Обручев) тус тус хэвлэгдэн гарч байжээ. Орчин үеийн нүүрсний геологийн судалгаа 1920-иод онд эхэлж, өнгөрсөн хугацаанд 12 сав газар, 3 талбайд нэгддэг нийт 200 шахам орд илрэл нээгдэснээс 70 орчим ордод геологийн янз бүрийн үе шатны судалгаа хийж ашиглах боломжтой нөөц тогтоосон байна. 1960-1970 оноос хойш нүүрсний геологи хайгуулын ажлын үр дүнд манай бараг бүх аймагт ил аргаар ашиглах таатай нөхцөл бүхий ордуудын нүүрсний нөөцийг тогтоож улс аймгуудын хэмжээний түлш, эрчим хүчний салбарын найдвартай эх үүсвэртэй болсон байна. Түүний дараа үе нь хөдөөгийн жижиг хэрэглэгч гэж нэрлэгдэж байсан сум, суурин, аж ахуйнуудыг ойр, дөт, хямд төсөр түлшээр хангахад чиглэгдсэн судалгааны ажил хийгдэж 30 гаруй орд илрэлүүдийг нээж, заримыг нь ашиглаж байна.

Нүүрсний нөөцийн судалгаа

 Шатах ашигт малтмалын геологийн судалгааны мэдээлэл дээр тулгуурлан тэдгээрийн геологийн нөөцийг үнэлэх ажил манайд 1960-аад оны сүүлчээс хийгдэж эхэлсэн байна (хүснэгт 1.4.1). Нүүрсний судалгаа хийсэн орд газрууд ба судлаачдын талаархи мэдээллийг хүснэгт 1.4.2-т үзүүлэв. Монгол орны нутаг дэвсгэрийн шатах ашигт малтмалын мужлал хийсэн тоймыг хүснэгт 1.4.3-т үзүүлэв. Нүүрсний мужлалын асуудлыг хойно муж бүрээр дэлгэрэнгүй өгүүлэх болно.

Нүүрсний мужлал

Нүүрсний нөөцийг аж ахуйн хэрэгцээнд ашиглахдаа бид юуны өмнө мэдэгдэж байгаа орд, сав газрын байршил, талбайг анхаарч үздэг. Энэ нь зөвхөн түлшний эх үүсвэрийг хэрэглэгч болон тээврийн гол замуудад ойртуулах шаардлагаас төдийгүй түүний нөөцийг өсгөх талаар санаа тавихтай холбоотой юм. Иймд нүүрсний орд, сав газрын байршлын зүй тогтол, цаашид тэдгээрийн үүсч бий болсон нөхцлийг судлан тогтоох нь манайд эдийн засгийн чухал асуудал болох ёстой.

Шатах ашигт малтмалын нөөцөнд хийсэн үнэлгээний байдал

 

Судлаачдын нэрс

Судалсан он

Тогтоосон хэмжээ

Нүүрс

1.  Н.В Иванов, Ч.Ээбум, Д.БатЭрдэнэ

2.  Чимид, Прусова

3.  Д.Бат-Эрдэнэ, Туяа

1968

1980

1993

18 тэрбум.т

25 тэрбум.т

152 тэрбум.т

Шатдаг занар

4. Д. Бат-Эрдэнэ, Жаргал

1994

23 тэрбум.т давирхай

Тос, хий

5. Сэнгээ, Жанчив, Пүрэвдорж,

    Цэдэнбалжир, (У.Пентилла,ВР,ОХУ)

6. У. Пентилла

7. Растегин

 

1990

1994

1996

 

150 сая.т

408 сая.т

1.6 тэрбум.т (анх)


Нүүрсний судалгаанд оролцсон байдал

 

Судлагчдын нэр

Орд

Нөөц, сая.т

1

Ч. Ээбум (Н.В Иван,в.Ф Череповский)

Налайх,

Эгийн гол

53.4

2.5

 

 

 

2.

 

 

 

Д. Дашцэрэн

(Н.В Иванов, Яковлев, Анянов)

Ганц мод

Хөшөөт

Гурвантжс

Нарийн сухайт

Зээгт

Өвдөг худаг

Их улаан нуур

0.44

7.8

0.7

88.9

6.89

169.2

159.3

 

 

3.

 

 

Д. Дамиран (Н.В Иванов, Яковлев)

Цагаан-Овоот

Хөөт

Булангийн хоолой

Тал булаг

Адуун чулуун

Шарын гол

15.89

11.6

148.8

113.5

24.3

159.9

4.

Р. Миземхан (Н.В Иванов, Яковлев)

Могойн гол

Налайх

14.2

53.4

 

5.

 

Д. Бат-Эрдэнэ (Н.В Иванов, Яковлев, Анянов, Цадер)

Өвдөг худаг

Их улаан нуур

Шивээ-Овоо

Таван толгой

169.2

159.3

873.8

596.6

 

6.

 

С. Жагар (Яковлев)

Гурван тэс

Нарийн сухайт

Баян тээг

-

88.9

26.7

 

 

 

7.

 

 

 

Л. Мөнхтогоо (Яковлев, Анянов, Шахов)

Рашаант

Өвөр чулуут

Баян цогт

Цайдам

Төгрөг

Тэвшийн говь

Хүмүүлт

Шивээ-Овоо

Мааньт

0.09

3.6

1.9

1764.8

49.1

768.7

425.5

873.8

18.2

 

8.

 

З. Бадамгарав (Иванов, Яковлев, Анянов)

Өвдөг худаг

Их улаан нуур

Эгийн гол

169.2

159.3

2.5

 

9.

 

Төмөрбаатар (Шахов, Степанов, Цадер)

Могойн гол

Хүдэн

Таван толгой

15.4

51.1

596.6

 

10

 

Чимиддорж (Шахов)

Олонгийн ухаа

Хашаат худаг

Хотгор

29.9

129.0

3.9

 

11

 

Эрдэнээ (Цадер, Шахов)

Таван толгой

Баян тээг

Сайхан-Овоо

Хүрэн гол

596.6

26.7

7.1

13.3

12

Дашхорол (Шахов, Цадер)

Улаан-Овоо

Таван толгой

6.63

596.6

13

Чулуун (Шахов)

Нүүрст хотгор

16.2

14

Ганхуяг

Таван толгой

Эрдэнэ булаг

596.6

13.4

 

Хүснэгт 5.3

Монголын нутаг дэвсгэрийн ШАХ-ын мужлал

 

Судлаачид

Үзүүлэлтүүд

Он

1

 

Ангилал : Нүүрс | Нийтэлсэн : dorjo_m | Уншсан (328) | Өмнөх бичлэг | Дараагийн бичлэг

Сэтгэгдэл

  1. enku :
    2010-09-26 00:45

    Bayarlalaa Yag sonirhoj bui sedev maani baila Amjilt!!!

    </